سازه نگهبان: معرفی، انواع و روش‌های اجرایی

سازه نگهبان به منظور بالا بردن ایمنی و پایداری دیواره‌های گودها و ترانشه‌های خاکی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سازه‌ها علاوه بر مقاومتی که به صورت ذاتی در خاک وجود دارد، به تقویت و پایدارسازی دیواره‌ها کمک می‌کنند.

اجزای سازه نگهبان

دیواره یا پوسته (Facing)

این قسمت برای پوشش و پخش نیرو به کار می‌رود و می‌تواند شامل دیواره‌های شاتکریت شده، سیستم‌های متشکل از تیر و ستون، دیوارهای بتن مسلح و غیره باشد.

تکنیک‌های تامین نیروی پایداری

این تکنیک‌ها به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

1. تامین نیروی پایداری از داخل زمین پروژه

تامین نیروی پایداری از داخل زمین پروژه یکی از روش‌های مهم و کاربردی برای تقویت دیواره‌های گودها و ترانشه‌های خاکی است. در این روش، نیروهای لازم برای پایداری دیواره‌ها از داخل زمین پروژه تامین می‌شود. این نیروها معمولاً توسط المان‌های سازه‌ای مانند دستک‌ها، شمع‌های مورب، پنل‌های خاکی و خرپاهای نگهبان تأمین می‌شوند.

روش‌های تامین نیروی پایداری:

  • استفاده از دستک
    دستک‌ها المان‌های افقی یا مایل هستند که بین دیواره گود و سازه‌های موجود یا زمین بکر نصب می‌شوند. این المان‌ها به دیواره گود فشار وارد کرده و از جابجایی و حرکت آن جلوگیری می‌کنند. استفاده از دستک‌ها بیشتر در گودهای با عمق کم و در مواردی که فضای کافی برای نصب آنها وجود دارد، کاربرد دارد.
  • شمع مورب
    شمع‌های مورب از جمله المان‌های سازه‌ای هستند که به صورت مایل در داخل زمین نصب می‌شوند. این شمع‌ها به دیواره گود فشار وارد کرده و نیروهای پایداری را تأمین می‌کنند. شمع‌های مورب معمولاً در گودهای با عمق متوسط تا زیاد مورد استفاده قرار می‌گیرند و قابلیت کنترل تغییر مکان نوک دیواره گود را دارند.
  • پنل‌های خاکی
    پنل‌های خاکی شامل دیواره‌های ساخته شده از خاک مسلح یا غیرمسلح هستند که در داخل گود قرار می‌گیرند و به دیواره گود نیرو وارد می‌کنند. این پنل‌ها می‌توانند به صورت دائمی یا موقت اجرا شوند و در گودهای با عمق کم تا متوسط کاربرد دارند.
  • سازه نگهبان خرپایی
    سازه نگهبان خرپایی یکی از روش‌های پرکاربرد و موثر برای تامین نیروی پایداری از داخل زمین پروژه است. این نوع سازه نگهبان از خرپاهای فولادی تشکیل شده است که به صورت افقی و مایل در داخل گود نصب می‌شوند. خرپاهای نگهبان با ایجاد یک شبکه مستحکم از المان‌های سازه‌ای، نیروهای پایداری لازم را تامین می‌کنند. طراحی و اجرای سازه نگهبان خرپایی بر اساس تئوری‌های فشار خاک مانند رانکین و استفاده از نرم‌افزارهای مهندسی مانند ETABS و PLAXIS انجام می‌شود.

مزایا و معایب

مزایا

  • کارایی بالا:
    روش‌های تامین نیروی پایداری از داخل زمین پروژه معمولاً کارایی بالایی در کنترل تغییر مکان و جابجایی دیواره گودها دارند.
  • قابلیت اجرا در فضاهای محدود:
    این روش‌ها به خصوص برای پروژه‌هایی که فضای کافی برای اجرای روش‌های دیگر ندارند، مناسب هستند.
  • ایمنی:
    استفاده از المان‌های سازه‌ای مستحکم مانند دستک، شمع مورب و خرپاهای نگهبان به افزایش ایمنی پروژه کمک می‌کند.

معایب

  • هزینه بالا:
    اجرای روش‌های تامین نیروی پایداری از داخل زمین پروژه ممکن است هزینه‌های بالایی داشته باشد، به خصوص در پروژه‌های بزرگ و پیچیده.
  • نیاز به فضای کافی:
    برخی از این روش‌ها مانند استفاده از دستک‌ها نیاز به فضای کافی برای نصب دارند و ممکن است در پروژه‌های با فضای محدود قابل اجرا نباشند.
  • نیاز به تخصص فنی:
    طراحی و اجرای صحیح این روش‌ها نیاز به تخصص فنی و مهندسی دارد و باید توسط مهندسان مجرب انجام شود.

2. تامین نیروی پایداری از امتداد دادن دیواره داخل زمین

یکی از روش‌های مهم و کاربردی برای تقویت و پایدارسازی دیواره‌های گودها و ترانشه‌های خاکی، امتداد دادن دیواره به داخل زمین است. در این روش، دیواره به صورت کنسول یا طره عمل نموده و نیروهای پایداری لازم را از خاک بستر پروژه تأمین می‌کند. این روش‌ها شامل استفاده از شمع‌های نگهبان (Soldier Pile) و روش سپرکوبی می‌باشد.

روش‌های تامین نیروی پایداری از امتداد دادن دیواره داخل زمین

1. شمع‌های نگهبان (Soldier Pile)

شمع‌های نگهبان المان‌های عمودی یا مایل هستند که در فواصل مشخصی در داخل گود و در امتداد دیواره آن نصب می‌شوند. این شمع‌ها با وارد کردن نیرو به دیواره گود و ایجاد اصطکاک بین شمع و خاک، از جابجایی و تغییر مکان دیواره جلوگیری می‌کنند.

مراحل اجرای شمع‌های نگهبان

  • حفاری:
    حفاری چاله‌های عمودی یا مایل در فواصل مشخص بر روی دیواره گود انجام می‌شود.
  • نصب شمع:
    شمع‌های فولادی یا بتنی در داخل چاله‌های حفاری شده قرار داده می‌شوند.
  • تزریق دوغاب:
    فضای بین شمع و خاک با دوغاب سیمانی یا بتن پر می‌شود تا پیوند قوی‌تری بین شمع و خاک ایجاد شود.
  • اجرای دیواره:
    پس از نصب شمع‌ها، دیواره گود ساخته می‌شود و شمع‌ها به عنوان المان‌های نگهبان عمل می‌کنند.

2. روش سپرکوبی

در این روش، سپرهای فولادی یا بتنی به صورت عمودی در امتداد دیواره گود به زمین کوبیده می‌شوند. این سپرها به عنوان یک دیواره موقت عمل کرده و نیروهای پایداری را تأمین می‌کنند. روش سپرکوبی معمولاً در پروژه‌هایی با عمق کم تا متوسط و در خاک‌های نرم و ریزدانه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مراحل اجرای سپرکوبی

  • تهیه سپرها:
    سپرهای فولادی یا بتنی با ابعاد و مشخصات مورد نیاز تهیه می‌شوند.
  • کوبیدن سپرها:
    سپرها با استفاده از ماشین‌آلات مخصوص به صورت عمودی در امتداد دیواره گود به زمین کوبیده می‌شوند.
  • تثبیت سپرها:
    پس از کوبیدن سپرها، فضای بین سپر و خاک با مواد پرکننده مانند دوغاب سیمانی یا بتن تثبیت می‌شود.

مزایا و معایب

مزایا

  • سرعت اجرا:
    اجرای شمع‌های نگهبان و سپرکوبی به سرعت انجام می‌شود و برای پروژه‌هایی که نیاز به زمان کوتاه دارند، مناسب است.
  • هزینه کمتر:
    در مقایسه با روش‌های دیگر مانند میکروپایل و مهارکوبی، این روش‌ها هزینه کمتری دارند.
  • پایداری بالا:
    این روش‌ها قابلیت پایداری بالایی دارند و می‌توانند در پروژه‌های با شرایط مختلف خاکی به کار گرفته شوند.

معایب

  • محدودیت عمق:
    این روش‌ها معمولاً برای گودهای با عمق کم تا متوسط مناسب هستند و در گودهای عمیق کارایی کمتری دارند.
  • محدودیت خاک:
    در خاک‌های سخت و سنگی، اجرای این روش‌ها دشوارتر و نیاز به تجهیزات پیشرفته‌تری دارد.
  • کنترل تغییر مکان:
    این روش‌ها ممکن است کنترل تغییر مکان نوک دیواره گود را به طور کامل فراهم نکنند و نیاز به ترکیب با روش‌های دیگر داشته باشند.

3. تامین نیروی پایداری از خاک پشت دیواره

تامین نیروی پایداری از خاک پشت دیواره، یکی از روش‌های موثر برای پایدارسازی و تقویت دیواره‌های گودها و ترانشه‌ها است. در این روش، با استفاده از المان‌های مسلح کننده مانند میلگرد، کابل‌های پیش‌تنیده (استرند)، رادهای خودحفار، و فیبرهای پلاستیکی تقویت شده (FRP)، دیواره گود به خاک پشت آن متصل می‌شود. این المان‌ها با تزریق دوغاب سیمانی یا شیمیایی در خاک محکم شده و نیروهای پایداری لازم را تامین می‌کنند. دو روش اصلی در این دسته، میخ‌کوبی (Nailing) و مهارکوبی (Anchorage) هستند.

روش‌های تامین نیروی پایداری از خاک پشت دیواره

1. میخ‌کوبی (Nailing)

میخ‌کوبی یکی از روش‌های رایج برای پایدارسازی دیواره‌های گود است که در آن میلگردهای فولادی یا رادهای خودحفار به صورت افقی یا مایل در خاک پشت دیواره نصب می‌شوند. این میلگردها با تزریق دوغاب سیمانی در خاک محکم می‌شوند و به عنوان المان‌های مسلح کننده عمل می‌کنند.

مراحل اجرای میخ‌کوبی

  • حفاری:
    چاله‌های افقی یا مایل در فواصل مشخص در خاک پشت دیواره حفاری می‌شوند.
  • نصب میلگردها:
    میلگردهای فولادی یا رادهای خودحفار در داخل چاله‌ها قرار داده می‌شوند.
  • تزریق دوغاب:
    دوغاب سیمانی به داخل چاله‌ها تزریق می‌شود تا میلگردها به خاک محکم شوند.
  • اجرای دیواره:
    پس از نصب میلگردها، دیواره گود ساخته می‌شود و میلگردها به عنوان المان‌های مسلح کننده عمل می‌کنند.

2. مهارکوبی (Anchorage)

مهارکوبی روش دیگری برای پایدارسازی دیواره‌های گود است که در آن کابل‌های پیش‌تنیده (استرند) یا میلگردهای فولادی در خاک پشت دیواره نصب می‌شوند. این المان‌ها با تزریق دوغاب سیمانی یا شیمیایی در خاک محکم شده و با اتصال به دیواره، نیروهای پایداری لازم را تامین می‌کنند.

مراحل اجرای مهارکوبی

  • حفاری:
    چاله‌های افقی یا مایل در فواصل مشخص در خاک پشت دیواره حفاری می‌شوند.
  • نصب کابل‌ها یا میلگردها:
    کابل‌های پیش‌تنیده یا میلگردهای فولادی در داخل چاله‌ها قرار داده می‌شوند.
  • تزریق دوغاب:
    دوغاب سیمانی یا شیمیایی به داخل چاله‌ها تزریق می‌شود تا کابل‌ها یا میلگردها به خاک محکم شوند.
  • پیش‌تنیده کردن کابل‌ها:
    کابل‌ها پیش‌تنیده شده و به دیواره متصل می‌شوند تا نیروهای پایداری لازم را تامین کنند.

مزایا و معایب

مزایا

  • پایداری بالا:
    این روش‌ها قابلیت پایداری بالایی دارند و می‌توانند در پروژه‌های با شرایط مختلف خاکی به کار گرفته شوند.
  • کنترل تغییر مکان:
    این روش‌ها به خوبی قادر به کنترل تغییر مکان نوک دیواره گود هستند.
  • انعطاف‌پذیری:
    این روش‌ها می‌توانند به راحتی با شرایط مختلف خاکی و ژئوتکنیکی تطبیق داده شوند.

معایب

  • هزینه بالا:
    اجرای این روش‌ها معمولاً هزینه بالایی دارد.
  • نیاز به تجهیزات خاص:
    برای اجرای این روش‌ها نیاز به تجهیزات خاص و ماشین‌آلات پیشرفته است.
  • پیچیدگی اجرا:
    اجرای این روش‌ها نیاز به دانش فنی و تخصصی دارد و باید توسط تیم‌های مجرب انجام شود.

نکات مهم قبل از پیاده‌سازی سازه نگهبان خرپایی

بازدید میدانی

مهندس ناظر باید وضعیت فنی و کیفی همجواری‌ها را بررسی کند. این شامل بازدید از ساختمان‌های مجاور، بررسی ایستایی ساختمان‌های موجود، کیفیت ساخت، نوع اسکلت و وجود چاه‌های جذبی و قنوات قدیمی است. مهندس ناظر باید با همسایگان پروژه مذاکره کرده و آنها را از برنامه‌های مهندسی مطلع کند تا اعتماد بیشتری به نقش مهندس ناظر پیدا کنند و از شایعات و برداشت‌های ذهنی جلوگیری شود. همچنین، ارائه شماره تماس مهندس ناظر به مدیران همسایگان برای ارتباط بیشتر توصیه می‌شود.

تطابق نقشه سازه نگهبان با مطالعات میدانی

تطابق نقشه‌های سازه نگهبان با مطالعات میدانی یکی از مراحل حیاتی در فرآیند طراحی و اجرای سازه‌های نگهبان است. این مرحله به مهندس ناظر و تیم اجرایی اطمینان می‌دهد که طرح‌های ارائه شده با شرایط واقعی و میدانی محل پروژه همخوانی داشته و از بروز مشکلات اجرایی و ایمنی جلوگیری می‌شود.

مراحل تطابق نقشه سازه نگهبان با مطالعات میدانی

1. بررسی میدانی اولیه

قبل از شروع هرگونه عملیات اجرایی، مهندس ناظر باید بازدید میدانی از محل پروژه انجام دهد. در این بازدید، نکات زیر مورد بررسی قرار می‌گیرند:

  • وضعیت فنی و کیفی ساختمان‌های مجاور: بررسی استحکام و کیفیت ساخت ساختمان‌های اطراف پروژه.
  • وضعیت چاه‌های جذبی و قنوات: شناسایی موقعیت و وضعیت چاه‌های جذبی و قنوات موجود در محل پروژه.
  • مسائل تاسیساتی و فاضلاب: بررسی وجود و وضعیت کانال‌های تاسیساتی و فاضلاب قدیمی.

2. تحلیل اطلاعات میدانی

اطلاعات جمع‌آوری شده از بررسی میدانی باید به دقت تحلیل و بررسی شوند. این تحلیل به مهندس ناظر کمک می‌کند تا شناخت دقیقی از شرایط واقعی محل پروژه به دست آورد و بتواند نقاط قوت و ضعف را شناسایی کند.

3. تطابق نقشه‌ها با اطلاعات میدانی

پس از تحلیل اطلاعات میدانی، نقشه‌های سازه نگهبان باید با این اطلاعات مقایسه شوند تا مغایرت‌های احتمالی شناسایی و اصلاح شوند. برخی از مواردی که باید بررسی شوند عبارتند از:

  • پیاده‌سازی نقشه‌ها با مختصات اجرایی زمین پروژه: اطمینان از این که نقشه‌ها با شرایط واقعی زمین پروژه تطابق دارند.
  • پیش‌بینی سازه نگهبان در محدوده‌های خاص: اطمینان از این که نقشه‌ها شامل تمام محدوده‌هایی است که نیاز به پایداری دارند.
  • مصالح و جزئیات اجرایی: بررسی نوع و کیفیت مصالح مورد استفاده در نقشه‌ها و تطابق آن با شرایط واقعی.

4. اصلاح نقشه‌ها

در صورت شناسایی هرگونه مغایرت یا ابهام در نقشه‌ها، مهندس ناظر باید موارد را به مهندس محاسب و تیم طراحی گزارش دهد تا نقشه‌ها بازنگری و اصلاح شوند. این اصلاحات باید به صورت کتبی و با تایید مهندس محاسب انجام شوند.

مغایرت‌های رایج در نقشه‌های سازه نگهبان

برخی از مغایرت‌های رایج که ممکن است در نقشه‌های سازه نگهبان وجود داشته باشند و باید مورد بررسی و اصلاح قرار گیرند عبارتند از:

  • عدم امکان پیاده‌سازی نقشه با مختصات اجرایی زمین پروژه: ممکن است نقشه‌ها به درستی بر اساس مختصات اجرایی زمین پروژه تنظیم نشده باشند.
  • عدم پیش‌بینی سازه نگهبان در محدوده‌هایی که به گذر منتهی شده‌اند: برخی مناطق که نیاز به پایدارسازی دارند ممکن است در نقشه‌ها لحاظ نشده باشند.
  • استفاده از مصالح نامناسب: نقشه‌ها ممکن است شامل استفاده از مصالحی باشند که با شرایط واقعی زمین پروژه سازگار نیستند.
  • عدم ارائه جزئیات اتصالات: نقشه‌ها باید شامل جزئیات دقیق اتصالات و روش‌های اجرایی باشند.
  • عدم پیش‌بینی مهارهای عرضی بین خرپاها: باید اطمینان حاصل شود که نقشه‌ها شامل پیش‌بینی‌های لازم برای مهارهای عرضی هستند.
  • عدم تامین طول موثر گیرداری: طول موثر گیرداری المان‌های خرپا باید به درستی محاسبه و در نقشه‌ها لحاظ شود.
  • عدم انطباق روش سازه نگهبان با جنس خاک: روش سازه نگهبان باید با جنس خاک مشاهده شده در محل پروژه تطابق داشته باشد.

جلوگیری از تغییرات ناخواسته در نقشه‌های سازه نگهبان

تغییرات ناخواسته در نقشه‌های سازه نگهبان می‌توانند منجر به مشکلات جدی در اجرای پروژه، افزایش هزینه‌ها و تأخیرات زمانی شوند. همچنین، این تغییرات می‌توانند ایمنی و پایداری سازه را تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین، جلوگیری از تغییرات ناخواسته و غیرضروری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

مراحل و راهکارهای جلوگیری از تغییرات ناخواسته

1. بررسی دقیق نیازهای پروژه پیش از شروع

مشاوره اولیه با مالک و تیم طراحی: قبل از شروع پروژه، باید یک جلسه مشاوره جامع با مالک و تیم طراحی برگزار شود تا تمامی نیازها و انتظارات مالک مشخص و به دقت بررسی شوند. این کار به جلوگیری از تغییرات ناخواسته در میانه پروژه کمک می‌کند.

2. تحلیل دقیق مطالعات میدانی و نقشه‌ها

مطالعات میدانی جامع: باید مطالعات میدانی به دقت و با جزئیات کامل انجام شوند تا اطلاعات دقیق از شرایط محل پروژه به دست آید. این اطلاعات باید در طراحی نقشه‌ها لحاظ شوند.

بررسی و تطابق نقشه‌ها: نقشه‌های سازه نگهبان باید به دقت با نتایج مطالعات میدانی تطابق داده شوند و هرگونه مغایرت شناسایی و اصلاح شود.

3. مستندسازی و تأیید تغییرات

مستندسازی تغییرات: هرگونه تغییر در نقشه‌ها باید به صورت مستند و با دلایل مشخص ثبت شود. این مستندات باید شامل توضیحات کامل در مورد علت تغییر، تأثیر آن بر پروژه و تأییدیه‌های لازم از سوی مهندس محاسب و سایر مسئولین باشد.

تأییدیه‌های لازم: تغییرات باید توسط تیم طراحی و مهندس محاسب تأیید شوند و این تأییدیه‌ها باید به صورت کتبی و رسمی انجام شوند.

4. ارتباط مداوم با تمامی ذی‌نفعان

جلسات منظم با تیم پروژه: برگزاری جلسات منظم با تمامی اعضای تیم پروژه، از جمله مالک، مهندس ناظر، مهندس محاسب و پیمانکار، می‌تواند به شناسایی و حل مشکلات احتمالی قبل از تبدیل شدن به تغییرات ناخواسته کمک کند.

ارتباط مؤثر با همسایگان و ذی‌نفعان: ارتباط مداوم با همسایگان و سایر ذی‌نفعان می‌تواند به جلوگیری از ایجاد نگرانی‌ها و درخواست‌های غیرمنتظره کمک کند. ارائه اطلاعات دقیق و به‌روز به ذی‌نفعان می‌تواند از بروز تغییرات ناخواسته جلوگیری کند.

5. استفاده از تکنولوژی و نرم‌افزارهای پیشرفته

مدل‌سازی دقیق با نرم‌افزارهای مهندسی: استفاده از نرم‌افزارهای پیشرفته مانند پلکسیس و ایتبز برای مدل‌سازی و تحلیل دقیق می‌تواند به کاهش نیاز به تغییرات در حین اجرای پروژه کمک کند. این نرم‌افزارها می‌توانند تمامی جزئیات پروژه را شبیه‌سازی و پیش‌بینی کنند.

سیستم‌های مدیریت تغییر: استفاده از سیستم‌های مدیریت تغییر می‌تواند به ردیابی و کنترل تغییرات در پروژه کمک کند. این سیستم‌ها امکان ثبت، بررسی و تأیید تغییرات را فراهم می‌کنند.

نتیجه‌گیری

سازه نگهبان یکی از روش‌های موثر برای بالا بردن ایمنی و پایداری دیواره‌های گودها و ترانشه‌های خاکی است. انتخاب و اجرای صحیح این سازه‌ها نیازمند بررسی‌های دقیق فنی و میدانی است. همچنین، هماهنگی و مذاکره با همسایگان و تطابق نقشه‌ها با شرایط واقعی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. با رعایت این نکات، می‌توان از ایمنی و پایداری پروژه‌های ساختمانی اطمینان حاصل کرد.